Sovyet iktidarı, kurulduğu andan itibaren çocuk ve ergen sağlığı konusunda büyük bir duyarlılık gösterdi. Sovyet hükumeti, iktidarının ilk yıllarındaki iç savaş, ekonomik yıkım ve kıtlığa rağmen, sağlıklı nesiller yetiştirme hedefini asla ikinci plana almadı.
Lenin, daha Ekim Devrimi öncesinde, Mayıs 1917’de, parti programının revizyonu için hazırlanan belgelerde, ergenlerin iş güvenliğini sağlamaya yönelik bir dizi şartın parti programına dahil edilmesini önermişti.
SAVAŞ KOMÜNİZMİ
Sovyet iktidarının ilk icraatları arasında yer alan, “Kıtlıktan etkilenen bölgelerde çocukların erzaklarının artırılması gerekliliği” (Ağustos 1918) ve “Çocuklara ücretsiz yemek verilmesi” (Mayıs 1919) gibi pratiklerde, devrimci hükumetin çocuklara ve gençlere ilişkin tutumu açıkça görülebilir. Cephedeki askerlerin tayını, çocuklar ve gençlerle paylaşıldı.
Mayıs 1918'de ilan edilen “Gıda Diktatörlüğü” kapsamında devlet, tüm tahıl ve gıda stoklarına el koyup, bunları karne sistemine bağlamıştı. Ancak sanayi merkezlerinde, özellikle Moskova ve Petrograd gibi büyük şehirlerde açlık felaket boyutuna ulaşmıştı. Bu sert koşullarda Sovyet yönetimi, çocukları korunması gereken ilk sınıf olarak tanımladı.
Ağustos 1918 kararlarıyla çocuklar, ailelerinin hangi sınıftan (işçi, köylü, burjuva) olduğuna bakılmaksızın en üst iaşe kategorisine (A kategorisi veya özel çocuk karnesi) yerleştirilmeye başlandı. Amaç, açlıktan kaynaklanan çocuk ölümlerini durdurmaktı.
Kıtlık bölgelerine ulaşan her türlü tahıl, süt ve şeker gibi temel besin maddelerinin öncelikle çocuk yuvalarına, yetimhanelere ve okullara aktarıldı. Çocukların beslenme, barınma hakkını devlet güvencesine alan ilk kapsamlı Kararnameler yayınlandı.
Lenin, 17 Mayıs 1919’da, 14 yaş altındaki tüm çocuklara ücretsiz yemek sağlanmasını öngören bir kararname yayınladı. Kararname 20 Mayıs 1919’da İzvestiya Gazetesi’nde yayınlanarak yürürlüğe girdi. Bolşevikler bu dönemde “Çocuk İaşe Komiteleri” (Detkom) veya kıtlık döneminde çocukları beslemek için açılan “Devlet Kamu Yemekhaneleri” örgütledi.
Çocuklara Ücretsiz Yemek Hakkında Kararname
Çocukların beslenmesini iyileştirmek ve başta tarım dışı alanlardaki fabrika işçileri olmak üzere işçilerin mali durumunu hafifletmek amacıyla Halk Komiserleri Konseyi şu kararı almıştır:
1. Bundan böyle, yerel gıda idareleri tarafından 14 yaş ve altındaki çocuklara dağıtılan tüm gıda maddeleri devlet tarafından masrafları karşılanarak ücretsiz olarak sağlanacaktır.
Not: Bu düzenleme, gıda yetkilileri tarafından hem marketlerden hem de kamu kantinlerinden çocuklara karne ile verilen gıda maddeleri için geçerlidir.
2. Bu karar, aşağıdaki illerin en büyük sanayi merkezlerine (şehirler, büyük yerleşim yerleri vb.) genişletilecektir: Arkhangelsk, Vladimir, Vologda, Ivano-Voznesensk, Kostroma, Kaluga, Moskova, Nizhny Novgorod, Novgorod, Cherepovets, Olonetsk, Petrograd, Pskov, Tver, Kuzey Dvina ve Yaroslavl.
Not: Gıda Halk Komiserliği, bu kararı diğer illerin münferit şehirlerine ve sanayi merkezlerine genişletme hakkına sahiptir.
3. Tüm gıda otoritelerini öncelikle bebek maması ürünlerinin dağıtımından sorumludur.
4. Yukarıda belirtilen yaş grubundaki tüm çocuklara, ebeveynlerinin gıda yardım sınıfına bakılmaksızın, ücretsiz yemek hakkı tanınacaktır.
5. Gıda Halk Komiserliği'nin 2. maddede belirtilen yerleşim yerlerinin listesini derhal yayınlamasını ve bu yerleşim yerlerindeki Sovyet kurumlarının bu kararın derhal uygulanması için gerekli önlemleri almasını önermek.
6. Bu kararname kapsamında bebek maması temini için verilen tüm krediler Komiserlik tarafından verilir.
Halk
Komiserleri Konseyi Başkanı V. Ulyanov (Lenin)
Moskova, Kremlin. 17 Mayıs 1919.
OKUL HİJYENİ
Sovyet iktidarı, Birinci Emperyalistler-arası Paylaşım Savaşı sırasında milyonlarca ailenin yıkımının sonucu olarak ortaya çıkan “çocuk evsizliğinin” ağır yükünü miras almıştı. Bu koşullar altında, çocukları ve ergenleri açlık ve hastalıktan korumak yaşamsal önem taşıyordu.
İlk olarak çocukların ve ergenlerin sağlığını yönetmek için, Devrim’den yalnızca 12 gün sonra, 19 Kasım 1917'de Halk Komiserleri Konseyi kararnamesi ile Eğitim Halk Komiserliği bünyesinde, “Okul Hijyeni Departmanı” (Şkolno-Sanitarnıy Otdel) kuruldu (Sovyet Rusya’da henüz bir Sağlık Halk Komiserliği örgütlenmemişti). Başlıca görevleri, sokak çocukları için yetimhaneler organize etmek ve çocukların beslenmesini iyileştirmek olan departmanın başında, Dr. Vladimir Dmitriyeviç Bonç-Bruyeviç (1873 – 1955) bulunuyordu.
Departman, öğrenciler arasında görülen hastalıklar, bulaşıcı hastalıklar, intiharlar ve kazalar hakkında istatistiksel bilgilerin toplanması, geliştirilmesi ve yayınlanmasından; eğitim kurumlarının hijyenik durumuna ilişkin verilerin toplanması ve kaydedilmesinden; okul hijyen laboratuvarı, müze ve uygulamalı çocuk kurumlarının faaliyetlerinin yönetilmesinden; kongreler düzenlenmesinden, okul doktorları, beden eğitimi öğretmenleri ve zihinsel engelli çocukların eğitimi için kursların düzenlenmesinden ve okul hijyeni konularında bir dergi oluşturulmasından sorumluydu.
Başlangıçta Okul Hijyeni Departmanı çalışmalarını, yerel Okul Sağlık Konseyleri’nin faaliyetlerini birleştirme ve koordine etme, kurumun çocuk hekiminin (okul hekimi) faaliyetlerinin içeriğini belirleme ve örnek çocuk hekimlikleri oluşturma üzerine yoğunlaştırdı.
Çocuklara ve gençlere sağlık hizmeti sunan tıp uzmanlarının eğitimine özel önem verildi. Okul Hijyeni Departmanı bu amaçla, Temmuz 1918'de (bazı kaynaklarda Kasım olarak geçiyor), okul hekimleri için altı haftalık bir kurs düzenledi. Programın önsözünde Dr. V. M. Bonch-Bruyevich şöyle yazıyordu:
“Okul sağlığı konularını halka tanıtmak, ancak bir okul hekimi aracılığıyla mümkündür”.
1922 yılına kadar bu kurslarda, bin 44 okul hekimi eğitildi.
15 Haziran 1918'de, İşçi Temsilcileri Sovyetleri’nin Birinci Tüm Rusya Tıp ve Sağlık Daireleri Kongresi’nde çocuk ve ergen sağlığının korunmasına yönelik ilk yıl çalışmalarının özeti sunuldu. Kongre, kısa bir süre içinde muazzam miktarda örgütsel çalışma yapıldığını kaydetti. Bununla birlikte, Okul Hijyeni Departmanı’nın Eğitim Halk Komiserliği'nin yetki alanında olması, tıbbi görevlerin uygulanmasını zorlaştırıyordu.
Okul Hijyeni Departmanı, Eylül 1918'de, yeni örgütlenen Sağlık Halk Komiserliği'ne devredildi. Sağlık Halk Komiserliği'nin bir kararıyla, İl ve İlçe Sağlık Müdürlükleri ile Tıp ve Sağlık Konseyleri bünyesinde benzer departmanlar kurulması öngörüldü ve bu departmanlar, genç neslin sağlığını iyileştirmek için yerel sağlık teşvik önlemleri uygulamakla görevlendirildi.
İl Temsilciler Meclisi Sağlık Departmanı bünyesinde, İl Okul Sağlık Konseyi başkanlığında bir Okul Sağlığı alt birimi kuruldu. İlçe Temsilciler Meclisi Sağlık Departmanı ise, İlçe Okul Sağlık Konseyi başkanlığında bir Okul Sağlığı Bürosu içeriyordu.
RSFSC Sağlık Halk Komiserliği, Okul Sağlık Dairesi'nin doğrudan katılımıyla hazırlanan ve 14 Eylül 1918’de Lenin tarafından imzalanan, okullarda kamu yemek hizmetlerinin düzenlenmesi, çocuk beslenmesi için bir fon oluşturulması ve tahsis edilmesi hakkındaki kararnamede şu ifadeler yer alıyordu:
“Açlık çeken illerdeki nüfusun beslenmesindeki düşüşü dikkate alan ve çocukları ve ergenleri yetersiz beslenmeyle yakından ilişkili bir dizi hastalıktan korumayı hedefleyen Halk Komiserleri Konseyi, çocuk beslenmesini öncelikli bir görev olarak kabul etmektedir”.
1918'in sonuna kadar Okul Hijyen Departmanı olarak adlandırılan Çocuk Sağlığını Koruma Dairesi, çeşitli örnek kurumlar oluşturulmasına büyük katkı sağladı: okul polikliniği, ormancılık okulu, kemik tüberkülozundan mustarip çocuklar için okul-sanatoryum, fiziksel olarak zayıf çocuklar için koloni, beden eğitimi için örnek bir alan, Beden Eğitimi Enstitüsü, Engelli Çocuklar Enstitüsü ve daha birçok kurum.
OKUL POLİKLİNİĞİ
Okul hekimlerinin uygulamalarındaki öncelikli odak noktası, çocukların ruh sağlığıydı. Zor koşullarda yaşayan çocuklar (alkolik veya ahlaki temelleri zayıf aileler) sürekli ve özel pedagojik ve tıbbi bakıma ihtiyaç duyuyorlardı. Çocuk suçluluğu, genç neslin ruh sağlığına büyük zarar veriyordu ve uygun önlemler alınması gerekiyordu. Okul Hijyen Departmanı’nın kararıyla, Okul Polikliniği oluşturuldu.
Okul Polikliniği, bir çocuğun okula veya başka bir çocuk kurumuna girmeden önce kapsamlı bir muayeneden geçirildiği önleyici bir kurumdu. Okul Polikliniğinde çocuklar, çocuk hekimi, kulak burun boğaz uzmanı, genel cerrah, göz hekimi, nöropsikolog, diş hekimi ve deri ve zührevi hastalıklar uzmanı tarafından muayene ediliyordu. Okul polikliniği, çocuğun sağlığını, fiziksel ve zihinsel gelişimini değerlendirdikten sonra, onu normal veya “özel” bir okula yönlendirmekle görevliydi.
Bu türden ilk model okul polikliniği 1918’de Moskova'da Zubovsky Bulvarı'nda açıldı. Noginsk'te, beden eğitimi ve mesleki eğitime odaklanan sağlıklı çocuklar için bir model okul kuruldu. Okulun ilk hekimi Dr. Pavel Maksimilianoviç İvanovski (1885 - 1953) idi. Sağlığı iyi olmayan çocuklar için orman okulları ve sağlık merkezleri açıldı. İlk model orman okulu 1918'de Sokolniki'de, ilk model merkez ise Zamoskvorechye'de açıldı.
Çocuklarda görülen engelliliğin doğasını kapsamlı bir şekilde incelemek amacıyla, Okul Hijyeni Departmanı’nın kararıyla Engelli Çocuklar Enstitüsü kuruldu. Enstitünün görevleri arasında çocuklarda görülen engelliliğin ve bunlarla ilişkili sosyal faktörlerin incelenmesi, yeni uzmanların (hekimler ve öğretmenler) yetiştirilmesi ve zihinsel engelli çocukların yetiştirilmesi ve eğitimi yer alıyordu. Evsiz ve ihmal edilmiş çocuklar için çocuk kolonileri kuruldu. 1918'de Tsarskoye Selo'da örnek bir çocuk kolonisi açıldı. Okulun Hijyeni Departmanı, çocuklarda tüberkülozla mücadeleye de katıldı.
ÇOCUK REFAHI KONSEYİ
4 Şubat 1919'da Lenin başkanlığındaki Halk Komiserleri Konseyi, Sosyal Refah, Sağlık ve Çalışma Halk Komiserliklerinden temsilcilerin de yer aldığı “Çocuk Refahı Konseyi Kurulması Hakkında” bir kararname kabul etti.
İlk aşamada Eğitim Halk Komiseri Anatoli Lunaçarskiy başkanlığında faaliyete başladı. Daha sonraki kriz dönemlerinde, Feliks Dzerjinskiy liderliğinde yetkileri genişletildi. İlk görevi, savaş yetimlerini ve sokaktaki evsiz çocukları (bezprizorniki) toplamak, beslenme ve sağlık hizmeti sunmak, onları güvenli bölgelere tahliye etmekti.
Çocuk Refahı Konseyi (Sovet Zaşçitı Detey) geniş yetkilere sahipti. Çocuk evsizliğiyle mücadele eden çeşitli kurumların faaliyetlerini düzenliyordu. Konseyin sorumlulukları arasında sadece çocukların ve ergenlerin beslenmesini iyileştirmek değil, aynı zamanda sağlıklarını korumak ve tahliyelerini sağlamak da yer alıyordu. Konsey, yerel Çocuk Koruma Konseyleri’yle ve ilgili kurum ve kuruluşlarla iş birliği yapmak ve etkileşimde bulunmakla yükümlüydü.
Çocuk Refahı Konseyi'nin yürüttüğü bu çalışmalar, sokaklardan kurtarılan evsiz çocukların (bezprizorniki) barındığı komünleri ve yurtları şekillendirdi. Bu kurumsal yapı, daha sonraki yıllarda Fabrika Çıraklık Okulları gibi, çocukların ve gençlerin eğitilerek doğrudan üretime ve sanayiye kazandırılması sürecinin ön hazırlığı niteliğindeydi.
OKUL HEKİMİ
20 – 26 Mart 1919 tarihleri arasında 14 il, 18 ilçe, 8 şehir, Moskova ve Sovyet Ukrayna'dan (25 delege) temsilcilerin katılımıyla, Birinci Tüm Rusya Okul Hijyeni Kongresi düzenlendi. Kongrede, Okul Hijyeni Departmanı’nın Eğitim Halk Komiserliği'nden Sağlık Halk Komiserliği'ne devredilmesiyle ilgili örgütsel konular, okullarda beden eğitimi derslerinin düzenlenmesi, zihinsel engelli çocuklarla çalışma ve çocuklarda tüberkülozla mücadele konuları ele alındı.
Çocuk beslenmesi ve okul hijyeninin örgütlenmesi tartışıldı. Ayrıca, çocuk bakım tesislerinde görev yapacak hekim tipi konusu geniş çapta tartışıldı. Kongrede, ideal olanın okul sağlık hekimi (o dönemde çocuk bakım tesislerinde görev yapan hekimlere bu isim veriliyordu), yani hem hekim, hem de eğitimci olması olduğu kabul edildi.
Bu tür hekimlerin yetiştirilmesini sağlamak amacıyla tıp fakülteleri bünyesinde Okul Hijyeni ve Pedagoji bölümü kurulması konusu gündeme getirildi. Yaroslavl, Oryol, Kostroma ve diğer illerin Sağlık Departmanlarının kongre ve toplantılarında okul sağlık hizmetlerinin organizasyonu, ana - çocuk sağlığı hizmetlerinin organizasyonu, çocuk beslenmesi ve diğer konular ele alındı.
Okul hijyeni alanındaki ilk araştırmaların başladığı bilimsel merkez, 1919 yılında Profesör Alfred Vladislavovich Molkov (1870 – 1947) yönetiminde Devlet Sosyal Hijyen Müzesi adıyla kuruldu. Bu müze sadece sergilerin yapıldığı bir yer değil, veri toplayan, araştırmalar yürüten ve yeni kurulan Sovyet sağlık sisteminin bilimsel politikalarını üreten canlı bir laboratuvardı. Kurum, üstlendiği geniş akademik ve operasyonel roller doğrultusunda daha sonra Sosyal Hijyen Enstitüsü olarak yeniden yapılandırıldı ve ülkenin halk sağlığı alanındaki ana üssü haline geldi.
Molkov liderliğindeki merkezde başlatılan çalışmalar, “okul hijyeni” (şimdi daha yaygın bilinen adıyla çocuk ve ergen hijyeni) kavramını dünyada ilk kez sistematik bir devlet politikası haline getirdi. Yapılan ilk araştırmalar şu hayati alanlara odaklanmıştı:
Okul Binalarının Standartları: Sınıfların metrekare başına düşen çocuk sayısından, pencerelerin ışık alma açılarına, sıraların çocukların omurga sağlığına uygun (ergonomik) tasarımına kadar ilk standartlar belirlendi.
Eğitim ve Dinlenme Dengesi: Çocukların zihinsel olarak aşırı yorulmasını önlemek amacıyla ders süreleri, teneffüs aralıkları ve okul içi fiziksel aktivitelerin süreleri bilimsel verilere göre optimize edildi.
Okulda Bulaşıcı Hastalık Kontrolü: Kitlesel tüberküloz, trahom, uyuz ve bitlenme gibi o dönemin büyük salgınlarına karşı okullarda düzenli hekim kontrolü ve karantina kuralları geliştirildi.
EĞİTİM VE SAĞLIK HALK KOMİSERLİKLERİ ARASINDA GÖREV BÖLÜŞÜMÜ
Erken Sovyet döneminde okul sağlığı, çocukların fiziki gelişimi ve tıbbi denetimi gibi konular hem Narkompros'un hem de Narkomzdrav'ın görev alanına giriyordu. Bu çift başlılığı önlemek adına 14 Eylül 1919’da, çocuk sağlığı ve bakımı işlerinin devlet kurumları arasında nasıl bölüşüleceğini belirleyen, “Çocukların ve Ergenlerin Sağlığının Korunması Hakkında Yönetmelik” kabul edildi.
Bu düzenleme, çocukların tıbbi bakımı, fiziksel gelişimi ve beslenmesi gibi konuları Sağlık Halk Komiserliği (Narkomzdrav) ile Eğitim Halk Komiserliği (Narkompros) arasında ortak bir yetki alanı olarak paylaştırmıştı. Ancak iki ayrı Komiserliğin aynı alanda paralel kurullar işletmesi, sahada bürokratik çatışmalara, yetki karmaşasına ve işlerin yavaşlamasına neden oldu.
Yönetmelik, kurumlar arasındaki sınırları net çizemediği için bürokratik bir yetki karmaşasına yol açtı. Kurumlar arasında (özellikle okul tıbbı, beden eğitimi ve engelli çocukların rehabilitasyonu konularında) yaşanan bu sürtüşme üzerine, yönetmelik iptal edilerek yetki sınırları yeniden çizildi. Tüm okul sağlığı ve tıbbi denetim yetkileri kesin olarak Sağlık Komiserliği'ne (Narkomzdrav) devredilirken, pedagojik ve eğitsel süreçler Eğitim Komiserliği'nde (Narkompros) kaldı.
Bu netleşmenin ardından Narkomzdrav bünyesinde çocuk sağlığını korumaya yönelik özel daireler ve enstitüler (örneğin Çocuk ve Ergen Sağlığı Enstitüsü) kurularak süreç kurumsallaştırıldı.
FABRİKA ÇIRAKLIK OKULLARI
Gençler için kapsamlı sağlık ve güvenlik önlemlerinin uygulanmasının temeli, Sovyet sağlık ve iş güvenliği, sosyal sigorta ve sosyal güvenlik mevzuatı tarafından sağlanmıştı. 18 – 23 Mart 1919'da düzenlenen Sovyet Komünist Partisi'nin (B) 8. Kongresi, İkinci Parti Programını kabul ederken şunları belirtmişti:
“Sovyet hükümeti, 16 yaşın altındaki çocuk ve gençlerin çalıştırılmasını yasaklayan ve İş Kanunu'na dahil eden bir yasa çıkarmıştır. Özellikle tehlikeli sektörlerde gece çalışmasını ve 18 yaşın altındaki tüm kadın ve erkekler için fazla mesaiyi yasaklamıştır”.
İş kontrol kurumları ve sağlık müfettişliği bu yasaların uygulanmasını yakından izledi. Büyük sanayi işletmelerinde ergenler için eğitim atölyeleri kurulmaya başlandı ve bu atölyelerde genel eğitime zarar vermeden endüstriyel eğitim verildi. Kalifiye işçi yetiştirmek için çeşitli okullar ve meslek kursları düzenlendi.
1920 yılında, ilk kez Fabrika Çıraklık Okulları (Shkola fabrichno-zavodskogo uchenichestva) faaliyete geçti ve böylece Lenin’in Parti Programı’nın “16 yaşına kadar her iki cinsiyetten tüm çocuklar için ücretsiz ve zorunlu genel ve politeknik eğitim (teori ve pratikte tüm ana üretim dallarını tanıtan)” hükmü hayata geçirildi.
Bu okullar ilk olarak, 1918’de çalışan gençler için mesleki çıraklık ve okul kulüplerinin yeniden düzenlenmesi biçimi olarak ortaya çıktı. Fabrika Çıraklık Okulları, İç Savaş'ın hemen ardından, genç Sovyet devletinin ihtiyaç duyduğu nitelikli işçi ve teknik kadroları yetiştirmek amacıyla, doğrudan büyük fabrikaların ve kolektif çiftliklerin bünyesinde kuruldu. Gençler bu okullarda hem üretime katılıp çalışıyor hem de mesai saatleri içinde ücretli izinli sayılarak formel eğitim alıyorlardı.
Müfredatının en ayırt edici özelliği, teorik dersler ile üretime dayalı pratik eğitimin dengeli bir şekilde birleştirilmesiydi. Toplam eğitim süresinin yüzde 40 - 60'ı doğrudan fabrikadaki üretime ve pratik eğitime ayrılıyordu. Öğrencilere sadece teknik beceriler değil, genel kültürlerini ve dünya görüşlerini geliştirmek amacıyla felsefe, sosyoloji ve müzik gibi sosyal dersler de veriliyordu.
Mesleki ve Teknik Dersler: İlgili üretim koluna ait özel teknik bilgiler, makine ve teçhizat kullanımı, teknik resim/çizim ve malzeme bilimi.
Fen ve Temel Bilimler: Fabrikadaki teknik süreçlerin mantığını kavramaları için teorik düzeyde matematik, fizik ve kimya.
Genel Kültür ve Sosyal Dersler: İletişim, raporlama ve evrak işlerini yürütebilmeleri için Rusça/Dilbilgisi.
Öğrenciler mezun olduklarında, hem genel bir ortaokul/lise dengi eğitim seviyesine ulaşıyor, hem de doğrudan fabrikada yüksek kalifikasyonlu birer uzman işçi olarak göreve başlayabiliyorlardı. Bu sistem, sonraki yıllarda Sovyetler Birliği'nin gerçekleştireceği büyük endüstriyel atılımların ve fabrikalardaki teknik uzmanlaşmanın temel taşlarından biri oldu.
Sovyet iş mevzuatı, Fabrika Çıraklık Okulları’nın gelişmesi için gerekli koşulları sağladı. Eğitim süresini 2 - 4 yıl olarak belirledi (ilkokul mezunu olarak 14 – 18 yaşlarında okula kabul edilen gençler için eğitim süresi 3 - 4 yıl arasındaydı) ve ergenlerin çalışma süresini 4 - 6 saate indirdi, bu koşullar altında tam zamanlı ücreti korudu. 1921 yılına gelindiğinde, 2 bin öğrencisi olan 43 Fabrika Çıraklık Okulu bulunuyordu.
PEDOLOJİ
1920 yılında, Çocukluk Çağı Kusurlarıyla Mücadele Aktivistleri 1. Tüm Rusya Kongresi düzenlendi. İç Savaşın yarattığı yıkım nedeniyle milyonlarca çocuk evsiz (besprizornye), kimsesiz, engelli ya da suça itilmiş durumdaydı. Kongre, devletin ve toplumun güçlerini birleştirerek bu büyük sosyal krize karşı ortak bir mücadele başlatmayı hedefledi. Kongreye Eğitim Halk Komiseri Anatoly Lunacharsky ve ünlü yazar Maksim Gorki gibi isimler katılarak destek verdi.
Kongrede kullanılan “kusurluluk” (defectiveness) kavramı, o dönem Rusya’sında çocuk gelişimi, psikolojisi, özel eğitim ihtiyaçları ve çocuk suçluluğu gibi alanları kapsayan kapsamlı bir yaklaşımı ifade ediyordu. Bu buluşma, Sovyetlerin ilerleyen yıllarda geliştireceği çocuk esirgeme, çocuk bilimi (pedoloji) ve özel eğitim politikalarının kurumsal temellerinden biri oldu.
Çalışma organı, hijyen, pediatri ve beden eğitimi uzmanlarından oluşan altı daimi üyeli Okul Sağlık Konseyi’ydi. Daimi üyelerin yanı sıra, tıp biliminin diğer dallarından, işçi örgütlerinden ve veli komitelerinden temsilciler de Konseyin çalışmalarına katılıyordu.
15 Eylül 1921 tarihli “Çocuk ve Ergen Sağlığının Korunmasına İlişkin Kararname”, çocuk ve ergen sağlığının korunmasında önemli bir tarihi dönüm noktası oldu. Çocuk kurumlarındaki hekimlerin okul hijyeni ve tıp pedagojisi konularıyla ilgilenmekle yükümlü olmasını öngörüyordu. Bu nedenle, tıp ve pedagoji konuları hekimin pratiğinde baskın bir yer tutarken, hijyen konuları önemli ölçüde daha az rol oynamıştır. Bu durum, pedolojinin artan etkisine ve hekim-eğitimcilerin yavaş yavaş hekim-pedologlara (pedolog, çocuk gelişimi uzmanı anlamına geliyordu, günümüzde pediatrist terimi kullanıyoruz) dönüşmesine yol açmıştır.
Çocuk ve Ergen Sağlığı Dairesi’nin çalışmaları, Dr. V. M. Bonch-Bruyevich, Dr. Sergei Ivanovich Mitskevich (1869 – 1944) ve Yevgeni Petrovich Radin’den (1872 – 1953) oluşan bir kurul tarafından koordine ediliyordu. Devrimden önce de ergen sağlığı konularıyla ilgilenen Radin, V. M. Bonch-Bruyevich'in ölümünden sonra 10 yıl boyunca Departmanın başkanlığını yaptı.
1921'den itibaren pedoloji yönü, pedagoji alanına ve çocuk ve ergen sağlığının korunmasına daha fazla nüfuz etti. Okul polikliniğinin yerini genel çocuk (pediatri) polikliniği aldı, çocukların zihinsel gerilik derecesinin psikolojik testlerle belirlendiği ve çocuğun yetersizliğinin niteliğinin incelendiği tıp ve pedoloji ofisleri kuruldu. Pedagoji öğretmenleri yetiştiren Tıp ve Pedoloji Enstitüsü kuruldu. Pedagoji doktorlarının eğitimi, Devlet Beden Eğitimi Enstitüsü’nün Tıp ve Pedagoji Bölümü’ne emanet edildi.
Pedologlar evrensel bir çocuk bilimi geliştirirken, bu konuda ortak bir anlayışa sahip değillerdi. Pedolojinin bir bilim olarak tanımı ve içeriği konusunda tam bir kafa karışıklığı vardı. Öncelikle sözde zor ve zihinsel engelli çocukları belirlemeye, psikolojik testlerden yoğun bir şekilde yararlanmaya ve “entelektüel yetenek katsayısını” belirlemeye odaklandılar. Temel odak noktası nöropsikiyatrik ve zihinsel engelli çocuklardı.
Çocuk sağlığı hizmetlerindeki bu durum, tıp bilimini kendi konumunu tanımlama zorluğuyla karşı karşıya bıraktı. Biyolojik ve tıbbi bilimlerdeki bir dizi konu, özellikle bünye ve kalıtım, gelişim kavramı vb. konular, eleştirel bir şekilde analiz edilmeli ve bunlara dayanarak, sağlıklı çocukların bakımında hekimin rolü belirlenmeliydi.
ÇOCUKLARIN YAŞAMLARINI İYİLEŞTİRME
1921 yılına gelindiğinde, Çocuk Refahı Konseyi görevlerinin büyük bir kısmını tamamlamış ve tasfiye edilmişti. Lenin’in önerisiyle, 27 Ocak 1921'de, Çocuk Refahı Konseyi’nden daha geniş yetkilere sahip, Tüm Rusya Merkez Yürütme Kurulu Başkanlığı bünyesinde Çocukların Yaşamlarını İyileştirme Komisyonu kuruldu. Komisyonun başkanlığını Felix Edmundovich Dzerzhinsky (1877 – 1926) üstlendi.
Komisyon, sadece çocukların barınmasını değil, gıda teminini, giyim ihtiyaçlarını, sağlık taramalarını ve eğitim almalarını sağlayacak olağanüstü yetkilerle donatılmıştı. Sokaktan toplanan çocuklar için çocuk komünleri ve yatılı okullar kuruldu. Bu kurumlarda çocuklara hem akademik eğitim hem de mesleki beceriler kazandırılarak hayata adapte edilmeleri amaçlandı.
Dzerzhinsky Komisyona, Tüm Rusya Olağanüstü Durumlar Komisyonu, Tüm Birlik Merkez Sendikalar Konseyi ve Gıda, Eğitim ve İşçi ve Köylü Denetleme Halk Komiserliklerinin temsilcilerinin de dahil edilmesinde ısrar etti. Sağlık Halk Komiseri N. A. Semashko komisyonun çalışmalarında aktif rol oynadı ve Dzerzhinsky'nin ölümünden sonra liderliği devraldı.
Komisyonun sorumlulukları arasında, özellikle sokak çocuklarının yaşamlarını ve sağlıklarını korumakla görevli kurumlar olmak üzere, çocuklara bakım sağlayan kurumlara gerekli tüm malzemelerin (yiyecek, yakıt ve giyim) sağlanmasıyla ilgili konuların ele alınması yer alıyordu. Komisyonun çalışmaları sayesinde, 1 Ocak 1922'ye kadar RSFSC'de ergen sağlığını koruyan 451 kurum kurulmuştu. Aynı yıl çocuk sanatoryumları da açılmaya başlandı.
26 Eylül – 5 Ekim 1921 tarihleri arasında gerçekleştirilen Üçüncü Çocuk ve Ergen Sağlığı Kongresi'nde, çocuk ve ergen sağlığı hizmetlerinin durumu ele alındı. Kongrede genel bir Çocuk Polikliniği konusu gündeme getirildi. Beden eğitiminin geliştirilmesine özel önem verildi.
RSFSC Halk Komiserleri Konseyi'nin 24 Ocak 1922 tarihli, işçiler için kaplıca tedavisi hakkındaki kararı, çocuklar ve ergenler için ücretsiz kaplıca tedavisinin getirilmesini öngörüyordu. Bu tür sanatoryumların kurulması Kırım’da devam etti ve daha sonra Kislovodsk ve Zheleznovodsk'ta da kuruldu.
1922 yılında, kurucusu ve ilk müdürü çocuk hekimi Dr. Georgy Nestorovich Speransky (1873 – 1969) olan Devlet Anne ve Bebek Bakımı Araştırma Enstitüsü kuruldu. Bu kurum daha sonra SSCB Tıp Bilimleri Akademisi’ne bağlı Pediatri Enstitüsü’ne dönüştürüldü. Enstitünün görevi, küçük çocuklar için hijyen bilimini geliştirmek, anne ve bebek ölümlerini azaltmak, modern neonatoloji (yenidoğan bilimi) ile pediatri standartlarını kurmaktı.
Enstitü, bebeklerin beslenmesi, bakımı, sterilizasyon süreçleri ve yenidoğan sepsisi gibi ölümcül hastalıkların önlenmesine yönelik ilk ulusal protokolleri hazırladı. Anne sütü bankaları, çocuk kreşleri kuralları ve steril “süt mutfakları” gibi sosyal uygulamaları örgütleyerek, bebeklerin temiz ve sağlıklı gıdaya ulaşmasını sağladı. Rusya genelinde görev yapacak çocuk doktorlarına fizyoloji, patoloji ve modern çocuk bakımı eğitimleri veren ana üs haline geldi.
Molkov, uygulamadaki sorunları değerlendirerek, okul hekimlerinin pratik çalışmalarının “pedolojileştirilmesine” ve okul hekimlerinin pedologlara dönüştürülmesine karşı çıktı. Dahası, pedolojinin hedeflediği ancak başaramadığı, çocuk kurumlarındaki pedagojik ve eğitim sürecinin hijyenine ilişkin sorunların incelenmesi, zaten okul hijyeni alanında gerçekleştiriliyordu. Ülkenin çocuk nüfusuna yönelik tüm sağlık sistemi, çocuklar için tıbbi ve koruyucu bakım sistemi ile çocuk kurumlarının okul temelli hijyen denetimi sistemi olmak üzere ikiye ayrıldı.
1922'de, 16 yaşın altındaki gençler için dört saatlik, 16 - 17 yaş arası gençler için ise günde en fazla altı saatlik çalışma süresi öngören İş Kanunu yayımlandı.
Çocuk ve ergenlere yönelik tıbbi ve sağlık hizmetleri sistemi, Sağlık Halk Komiserliği’nin önerisi üzerine, RSFSC Halk Komiserleri Konseyi'nin 15 Eylül 1921 tarihli “Çocuk ve Ergen Sağlığının Korunmasına İlişkin Yönetmelik” ve 13 Ekim 1922 tarihli “Çalışan Ergenlerin Tıbbi Muayenesi Hakkında” Kararname’nin yayımlanmasından itibaren, sağlık hizmetlerinin bağımsız bir dalı olarak gelişmeye başladı.
Kararnamede şu ifade açık ve net bir şekilde yer alıyordu:
“18 yaşın altındaki tüm ergen işçiler, önceden tıbbi muayeneden geçirilmeden devlet, kamu ve özel kurumlarda, işletmelerde ve çiftliklerde çalışmaya gönderilmemelidir... İşçilerin tıbbi muayenesi periyodik olarak, en az yılda bir kez yapılmalıdır”.
Tüm İl Sağlık Müdürlüklerinde ergen işçilere hizmet vermek üzere özel birimler oluşturuldu. Bu birimler sanayi işletmelerinde çalışan tüm gençleri kayıt altına aldı, ergenlerin çalışma koşullarını inceledi ve iş müfettişliği ile birlikte iyileştirme önlemleri geliştirdi.
Sağlıklarını iyileştirmek için, özel olarak geliştirilmiş bir sağlık sertifikasına göre genç erkek ve kadınların muayenelerini gerçekleştirdiler. Yukarıda belirtilen Kararnameye uygun olarak, ergenlerin tıbbi muayeneleri, mesleki danışmanlıkları ve meslek okullarına ve sanayi kuruluşlarına kabul için mesleki seçimden sorumlu özel ergen klinikleri de kuruldu.
Sağlık yetkilileri, bu konuları Çalışma Halk Komiserliği ve Ulusal Ekonomi Yüksek Konseyi ile birlikte, Komsomol temsilcilerinin katılımıyla ele aldı. Sağlık Halk Komiserliği, ergenlere de hizmet veren sanayi işletmelerinde doğrudan tedavi ve önleyici bakım tesisleri kurmaya başladı.
1918 sonbaharında N. A. Semashko'nun girişimiyle kurulmuş olan Devlet Beden Eğitimi Enstitüsü, öğretmenler için bir dizi kısa süreli kurs düzenledi ve 1922'de işçiler arasından genç işçilere beden eğitimi organizatörleri yetiştirmeye başladı. Beden eğitimi konuları, Radin'in 4. Tüm Rusya Sağlık Departmanları Kongresi'ndeki (Aralık 1922) raporunda geniş bir şekilde ele alındı.
Bu yıllarda sanayi bölgelerindeki ergenlerin sağlığını korumaya yönelik önlemler arasında en büyük gelişme, büyüyen sanayi için nitelikli işçi yetiştirme ihtiyacına yanıt olarak, çalışan ergenlerin ve meslek okulu öğrencilerinin sağlığının korunmasında yaşandı. Çalışma bakanlıkları, sendika temsilcileri ve Komsomol örgütleriyle birlikte, çalışan gençlerin sağlığının korunmasından sorumluydu.
Genç nesil için sağlık hizmetlerinin organizasyonu sadece tedavi ve önleme alanlarında değil, aynı zamanda hijyen ve epidemiyoloji konularında da gelişti. Sovyet iktidarının ilk yıllarında, bulaşıcı hastalıklar (veba, kolera, tifüs, bağırsak enfeksiyonları, çiçek hastalığı vb.) ülke genelinde yaygınlaştı ve Sovyet hükumetini, o zamanlar eşi benzeri görülmemiş seviyelere ulaşan salgınlarla mücadele etmek için tüm ulusal kaynakları seferber etmeye zorladı.
Ergenlerin sağlığını iyileştirme ihtiyacı, pediatri, okul hijyeni, beden eğitimi, sosyal hijyen ve beslenme hijyeni alanlarında bir dizi konunun bilimsel olarak geliştirilmesini gerektirdi. Ergen sağlığının korunması alanındaki ilk bilimsel araştırmalar, Beden Eğitimi Enstitüsü'nde (1918) ve Sosyal Hijyen Enstitüsü'nde (1919) yürütülmeye başlanmıştı.
Bu yıllarda, nitelikli personelin yetiştirildiği bir dizi üniversite kliniğinde pediatri bilimi gelişmiş, klinik materyal biriktirilmiş, gözlemler ve önlemenin temel sorunlarına ilişkin araştırma sonuçları özetlenmişti. Dr. Aleksandr Andreyeviç Kisel (1859 - 1938), Dr. Pyotr Sergeyeviç Medovikov (1873 - 1941), Dr. Vladimir Davidoviç Markuzon (1880 - 1964), Dr. Timofey Petrovich Krasnobaev (1865 – 1952) ve diğerleri bu alandaki çalışmaların geliştirilmesinde önemli rol oynamıştır.
Sovyet iktidarının ilk beş yılında parti, hükumet, sağlık ve eğitim yetkilileri, genç neslin sağlığını korumak ve sağlıklı bir yaşam tarzı oluşturmak ve güçlendirmek için kapsamlı ve hedef odaklı çalışmalar yürüttüler.
Halk
Komiserleri Konseyi Kararnamesi
RSFSR Çocuk ve Ergen
Sağlığının Korunmasına İlişkin Yönetmelik.
(14 Ekim 1919 tarihli, Tüm Rusya Merkez Yürütme Kurulu Bülteni No. 239-781 sayılı yönetmeliğin yürürlükten kaldırılması).
1. Çocukların ve ergenlerin sağlığının korunması konusundaki yetkili merkez, Sağlık Halk Komiserliği bünyesindeki Çocuk ve Ergen Sağlığını Koruma Dairesi’dir (Okhrana Zdorovya Detey i Podrostkov veya kısaca Ozdravdet). Bu daire, vilayet ve ilçe (uyezd) Sağlık Müdürlükleri bünyesinde ilgili alt birimler (Podotdel ohranı zdorovya detey veya kısaca Podozdravdet) bulundurur ve Eğitim Halk Komiserliği bünyesinde, gerek merkezi gerekse yerel düzeyde, buna paralel organlar oluşturulamaz.
2. Beden eğitimi alanında, beden eğitiminin uygulanmasına ilişkin bilimsel geliştirme ve tıbbi gözetim faaliyetleri Sağlık Halk Komiserliği'nin yetki alanına girer. Beden eğitiminin pratik icrası ve bu alandaki —aynı zamanda okul öncesi ve okul çağındaki çocuklara yönelik kurumlardaki— örgütsel ve idari çalışmalar ise Eğitim Halk Komiserliği'nin yetki alanındadır. Bu amaçla, Cumhuriyet Çocuk Sosyal Eğitim ve Mesleki Eğitim Ana Müdürlüğü (Glavnoye Upravleniye Sotsialnovo Vospitaniya i Politehniçeskovo Obrazovaniya Dıtey veya kısaca Glavsotsvos) bünyesinde bir beden eğitimi alt birimi kurulacak, vilayet ve ilçe düzeyindeki sosyal eğitim ve politeknik eğitim daireleri bünyesinde de ilgili bölümler oluşturulacaktır.
3. Engelli çocuklar ve ergenler ile ilgili Yönetmelik, Halk Komiserleri Konseyi'nin 10 Aralık 1919 tarihli Kararnamesi esas alınarak yapılacaktır. (12 Aralık 1919 tarihli Izvestia gezetesinde, Rusya Merkez Yürütme Kurulu'nun 279/831 numaralı kararı olarak yayımlanmıştır).
4. Çocuklar ve ergenlere yönelik tüm eğitim kurumları, Eğitim Halk Komiserliği’nin yetki alanındadır. Tüm koruyucu, tıbbi-pedagojik ve tedavi kurumları (beden eğitimi enstitüleri ve merkezleri, tıbbi-pedagojik enstitüler, okullar, sanatoryumlar, sanatoryum kolonileri, orman okulları, hastaneler vb. ile özel gereksinimli çocuklar için enstitüler), Engelli Çocuklar için Enstitüler, Sağlık Halk Komiserliği'nin yetki alanındadır.
Not. Tamamen pedagojik amaçlar güden okullar arası beden eğitimi pedagoji merkezleri ve özel gereksinimli çocuklara yönelik pedagoji enstitüleri, Eğitim Halk Komiserliği'nin yetki alanına girer.
5. Sağlık Halk Komiserliği, Eğitim Halk Komiserliği'ne bağlı kurumlardaki tüm tıbbi ve hijyenik hizmetlerden sorumludur.
Çocuk sağlığı koruma alanında çalışanların eğitimi.
6. Eğitim Halk Komiserliği şunlardan sorumludur:
1. Çocuk sağlığını koruma tedbirlerinin hızla hayata geçirilmesini ve Sağlık Halk Komiserliği'nin bu alandaki talimatlarının öğrenci kitlesi aracılığıyla uygulanmasını sağlamak amacıyla, Sağlık Halk Komiserliği bünyesindeki Çocuk ve Ergen Sağlığını Koruma Dairesi'nin tüm birimleriyle —hem merkezi hem de yerel düzeyde— tam iş birliği yapmak.
2. Çocuk ve Ergen Sağlığını Koruma Dairesi'ne bağlı kurumlara eğitim materyalleri, görsel araçlar ve okul ekipmanları sağlamak.
7. Ortak yetki alanına giren konuları çözüme kavuşturmak ve tıbbi-sıhhi tedbirleri eğitim sürecinin genel işleyişiyle koordine etmek amacıyla Sağlık Halk Komiserliği ve Eğitim Halk Komiserliği'nden eşit sayıda temsilcinin katılımıyla ve gerektiğinde diğer kurumların temsilcilerinin de dahil edilmesiyle, Çocukların ve Ergenlerin Sağlığının Korunması Konseyi kurulur.
8. Çocuk ve Ergen Sağlığı Koruma Konseyi'nin tüm kararları, ilgili kurumlar tarafından onaylandıktan sonra bağlayıcı hale gelir.
9. Sağlık Halk Komiserliği ile Eğitim Halk Komiserliği arasındaki işbirliği şu şekilde yürütülür:
1) Merkezi düzeyde – her iki kurumun da yönetim organlarında Sağlık Halk Komiserliği ve Eğitim Halk Komiserliği'nin karşılıklı temsili yoluyla.
2) Yerel düzeyde:
a) Sağlık Halk Komiserliği’nin çocuk ve ergen sağlığı alt birimlerinin temsilcilerinin, Eğitim Halk Komiserliği’nin ilgili yönetim organlarında oy hakkıyla temsil edilmesi.
b) Eğitim Halk Komiserliği temsilcilerinin, Sağlık Halk Komiserliği’ndeki okul sağlık doktorları toplantılarında ve Sağlık Halk Komiserliği Kurullarında (varsa) oy hakkıyla temsil edilmesi.
c) Çocuk sağlığı doktorlarının, hizmet verdikleri çocuk kurumlarının pedagojik konseylerinde oy hakkıyla temsil edilmesi.
10. Eğitim Halk Komiserliği'ne bağlı çocuk kurumlarındaki okul hijyeni ve tıbbi pedagoji gözetim görevleri, çocuk sağlığının korunması alanında uzmanlaşmış hekimler tarafından yürütülür. Bu hekimler, sağlık dairelerinin çocuk sağlığını koruma alt birimleri tarafından istihdam edilir, bu birimlere bağlı çalışır, yine bu birimler tarafından göreve seçilir ve finanse edilirler. Bununla birlikte, halk eğitimi dairelerine bu pozisyonlar için aday gösterme ve kendilerine emanet edilen eğitim kurumlarından belirli sağlık personelinin uzaklaştırılmasına karşı gerekçeli itirazda bulunma hakkı tanınmıştır. Çocuk sağlığının korunması alanında uzmanlaşmış hekimler, gözetimleri altındaki eğitim kurumlarının hijyenik durumu hakkında çocuk sağlığını koruma alt birimine rapor sunarlar. Bu raporlar, Sağlık Halk Komiserliği Çocuk ve Ergen Sağlığını Koruma Dairesi ile Glavsotsvos (Sosyal Eğitim Ana İdaresi) tarafından ortaklaşa belirlenen takvim ve formata uygun olarak sunulmalıdır.
Not: Çocuk sağlığının korunması alanında uzmanlaşmış hekimler tarafından hazırlanan tüm raporların birer nüshası, il ve ilçe halk eğitimi dairelerinin sosyal eğitim idarelerine sunulacaktır.
11. İşbu Yönetmeliğin yürürlüğe girmesiyle birlikte, Eğitim Halk Komiserliği bünyesindeki Çocuk Sağlığını Koruma İdari-Örgütsel Dairesi lağvedilir. Sağlık Halk Komiserliği bünyesindeki Çocuk ve Ergen Sağlığını Koruma Dairesi bünyesinde örgütsel bir alt birim oluşturulur. Lağvedilen dairenin işlevleri ve personeli bu alt birime devredilir.
Halk
Komiserleri Konseyi Başkanı V. Ulyanov (Lenin).
Sekreter L. Fotieva.
15 Eylül 1921. (Rusya Merkez Yürütme Kurulu Haberleri. 7 Ekim 1921. Sayı 224).
Akif Akalın
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder