Translate

15 Kasım 2026 Pazar

Sovyet Rusya’da 1920’lerde sosyal hijyen anlayışı

 


Tıp ve sağlık hizmeti içinde “sosyal hijyen”, en zor anlaşılan konulardan biridir. CDC’nin1 20. yüzyılın en büyük 10 halk sağlığı başarısı2 arasında “motorlu araç güvenliğini” (emniyet kemeri, çocuk koltuğu vb.) sayması, birçok kişide “bunun tıp ve sağlık hizmetiyle ne ilgisi var?” sorusunu doğurur. “Hijyen” sözcüğünün halk arasında yalnızca “temizlik” anlamına gelmesi bu yanılgıyı güçlendirir.

Emniyet kemeri, el yıkama gibi bir “kişisel hijyen” tedbiri değil, sağlığımızı koruyan önleyici bir “sosyal hijyen tedbiridir”. Araştırmalar emniyet kemeri takmanın ölüm riskini, ön koltukta yüzde 40 - 50 azalttığını göstermektedir. Birçok insan tıbbı ve sağlık hizmetini yalnızca “hastalanınca hekime gitmek” olarak algıladığından, hastalıkları, sakatlıkları ve ölümleri önleyen sosyal tedbirleri göremez.

Tarihte “sosyal hijyen” düşüncesini ilk kez ete – kemiğe büründürerek yaşama geçiren yeryüzünün ilk Sağlık Bakanı Nikolay Semaşko, 29 Kasım 1927 tarihinde Sosyal Hijyen Bilim Derneği’ne sunduğu “Sovyet Politikası ve Sosyal Hijyen” (Politika sovetskoi vlasti i sotsial’naia gigiena) başlıklı bildirisine3, “sosyal hijyeni” şöyle tanımlayarak başlamıştı:

“Sosyal hijyeni, sosyal faktörlerin, nüfusun (veya nüfus içindeki belirli grupların) sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini inceleyen ve bu zararlı etkileri ortadan kaldırmak ya da hafifletmek için pratik önlemler geliştiren bir disiplin olarak tanımlıyoruz”.

Yani sağlığımız üzerine olumsuz etkisi olan çeşitli faktörler vardır ve sosyal hijyen kendisine, bu faktörler arasında “sosyal faktörleri” konu alır. Yani sağlığımız üzerine etkisi olan yaş, cinsiyet, genetik yatkınlık gibi “biyolojik – genetik faktörler”, sosyal hijyen alanının dışında kalır.

Yine Semaşko’nun tanımından, sosyal hijyenin iki amacı olduğunu anlıyoruz:

  • Sosyal faktörlerin sağlık üzerine olumsuz etkilerini ortaya koymak,

  • Sosyal faktörlerin sağlık üzerine olumsuz etkilerini ortadan kaldırmak veya hafifletmek için pratik önlemler geliştirmek.

Ancak sosyal hijyen, asla sağlık sorunlarını tek başına çözebileceğini söylemiyor. Kendisini tıp ve sağlık hizmeti içinde, klinik (tedavi edici) hizmetlerin tamamlayıcısı (bütünleyicisi), fakat “olmazsa olmaz” bir tamamlayıcısı olarak konumlandırıyor.

Primordial Önleyicilik (Profilaksi)

Önleyici tıp veya önleyici hekimlik (profilaksi), en az sosyal hijyen kadar zor anlaşılan konulardan biridir. Eski Yunanca prophylaktikos (önceden korumak, nöbet tutmak, koruyucu önlem almak) sözcüğünden türetilen profilaksi modern tıbba, 18. – 19. yüzyılda Çiçek aşısı ve antiseptik yöntemlerle girdi. Günümüzde hekimler dahil birçok insanın profilaksi dendiğinde aklına “tıbbi” bir müdahale olan “aşının” gelmesinin nedeni budur.

20. yüzyılın başlarında profilaksi dar ve geniş anlamlarıyla kullanılmaya başlandı. “Dar” anlamda profilaksi, belirli bir hastalığa karşı uygulanan özel koruyucu (önleyici) tedbirler, örneğin sıtmanın yaygın olduğu bölgelere seyahat edenlere koruyucu ilaç (kinin) verilmesi anlamına gelirken, “geniş” anlamda hastalıkların toplumda yayılmasını engelleme, örneğin izolasyon, karantina vb anlamında kullanılıyordu.

ABD’de Hugh R. Leavell ve E. Gurney Clark 1940’ların sonlarında “primary prevention” (birincil önleyicilik) terimini kullanmaya başladılar. 1957’de ABD’de Kronik Hastalıklar Komisyonu tarafından hazırlanan Kronik Hastalıkların Önlenmesi başlıklı raporda “primary prevention” ve “secondary prevention” (ikincil önleyicilik) terimleri yer aldı:

  • Primary: Hastalığın ortaya çıkmasını engelleme.

  • Secondary: Erken evrede ilerlemeyi durdurma ve komplikasyonları önleme.

Yazarlar Hekimler İçin Önleyici Tıp başlıklı kitaplarının 1965 yılındaki 3. baskısında, ilk iki önleyicilik düzeyine, “tersiyer prevention” (üçüncül önleyicilik) eklediler. 1960’larda bu yaklaşım halk sağlığında standart önleyici hekimlik yaklaşımı hakine geldi.

Bugün hekimler dahil birçoklarının profilaksiyi yalnızca “önleyici tıbbi müdahaleler” olarak kavramalarının nedeni, kapitalist dünyada profilaksinin bu tanımlamayla standartlaşmasıdır.

Kapitalist dünyada “risk faktörlerinin oluşmasını önleme” anlamında ve tamamen “sosyal müdahalelerle” gerçekleştirilen “primordial prevention” (ilksel önleyicilik) 1978’de Toma Strasser tarafından ortaya atılmıştır4.

Görüldüğü gibi Semaşko’nun Sovyet Rusya’da tıbba ve sağlık hizmetine “sosyal hijyen” yaklaşımını aldığı dönemde, henüz bu kavramlar ortada yoktu. Oysa bugün Semaşko’nun “sosyal hijyen” kavramının, neredeyse tamamen günümüzdeki “primordial önleyicilik” kavramıyla örtüştüğünü görüyoruz.

  • Primordial önleyicilik: Risk faktörü henüz yokken, risk faktörünün ortaya çıkmasını önlemek için alınan sosyal ve yapısal tedbirler (eğitim, güvenceli/kaliteli istihdam, yeterli gelir, yeterli ve dengeli beslenme vb)

  • Primer (birincil) önleyicilik: Risk faktörü var ama hastalık yokken, hastalığın ortaya çıkmasını önlemek için alınan tıbbi tedbirler (aşılar).

  • Sekonder (ikincil) önleyicilik: Hastalığın erken dönemde yakalanarak tedavi edilmesi (sürekli ve düzenli periyodik muayeneler).

  • Tersiyer (üçüncül) önleyicilik: Komplikasyonların azaltılması, önlenmesi ve rehabilitasyon.

Semaşko’nun yaklaşımı, belirttiğimiz gibi günümüzdeki “primordial profilaksi” kavramına çok benzemektedir. Primordial profilaksi (önleyicilik), önleyici hekimliğin geleneksel üçlüsünden (birincil, ikincil ve üçüncül önleyicilik) önce gelir.

Primordiyal önleyicilik tıbbi bir müdahale değil, doğrudan kentsel planlama, imar yasaları ve sosyal devlet politikaları aracılığıyla yürütülen toplumsal bir koruma kalkanıdır. Bireyler henüz biyolojik veya çevresel risk faktörleriyle karşılaşmadan önce, sağlığın sosyal ve çevresel belirleyicilerini yapısal politikalarla düzenlemeyi hedefleyen primordial profilaksi, özellikle çağdaş dünyanın en büyük sağlık sorunu olan kronik hastalıklar yükünü azaltmakta en erken ve en geniş kapsamlı strateji olarak kabul edilir.

Bunların hepsi, kapitalist ülkeler tarafından da kabul edilen bilimsel gerçeklerdir. Örneğin herhangi bir kapitalist ülkenin Sağlık Bakanlığı da insanlara sağlıklı konutlar ve güvenli barınma koşulları sağlamanın doğrudan primordiyal profilaksi kapsamına girdiğini kabul eder. Bu yönden kapitalist tıp ile toplumcu tıp arasında bir fark yoktur.

Ancak sıra bu tedbirlerin yaşama geçirilmesine geldiğinde, kapitalist ülkelerde insanların sağlıklı konut ve güvenli barınma koşullarını sağlamalarının “kendi” sorunları olduğu savunulurken, sosyalist ülkeler yurttaşlarına sağlıklı konut ve güvenli barınma koşullarını sağlamayı bir “devlet yükümlülüğü” olarak görürler.

Elbette kapitalist ülkelerde de yetersiz havalandırma, rutubet, küf, aşırı soğuk/sıcak, kurşun veya asbest gibi toksinler ve aşırı kalabalık yaşam alanları kronik solunum yolu, kalp-damar ve ruh sağlığı hastalıkları için temel risk faktörleri olarak kabul edilir. Ancak devlet bu koşulların iyileştirilmesi için doğrudan sorumluluk üstlenmez.

Sağlığın Sosyal Belirleyicileri

Günümüzde Semaşko’nun “sosyal faktörler” dediği şeylere, insanların doğduğu, büyüdüğü, yaşadığı, çalıştığı ve yaşlandığı koşullar ile güç, para ve kaynaklara erişimini ifade eden, “Sağlığın Sosyal Belirleyicileri” deniliyor5. Bunlar tıbbi olmayan, ancak sağlık sonuçlarını (hastalık riski, yaşam süresi, yaşam kalitesi) güçlü şekilde etkileyen sosyal, ekonomik ve çevresel faktörler:

  • Gelir düzeyi, istihdam, iş güvencesi, yoksulluk.

  • Okuryazarlık, okul kalitesi, ebeveyn eğitimi.

  • Sosyal sigorta, sağlık hizmetine ulaşım, dil engelleri, hizmet kalitesi (bu kısmen tıbbi olsa da erişim sosyal koşullara bağlıdır).

  • Konut kalitesi, güvenli mahalle, ulaşım, yeşil alanlar, hava/su kirliliği, gıda güvencesi.

  • Sosyal destek ağları, ayrımcılık, sosyal dışlanma, toplumsal cinsiyet eşitliği, güvenlik, sosyal sermaye, yalnızlık.

  • Erken çocukluk koşulları, çalışma koşulları, bağımlılık riskleri ve politikalar (makroekonomik, kentsel vb).

Birkaç örnek verebiliriz:

Düşük gelir, yoksulluk ve işsizlik:

  • Yetersiz ve dengesiz beslenme, temiz su ve hijyen koşullarına erişim güçlüğü, kötü barınma koşulları, bireylerde kronik hastalık riskini (kalp-damar hastalıkları, diyabet, solunum yolu hastalıkları) artırır.

  • Sağlık hizmetlerine, ilaca ve aşılara erişim kısıtlanır, tedaviler gecikir veya yarım kalır. Bu durum özellikle anne ve çocuk sağlığını bozar, önlenebilir ölümleri yükseltir.

  • Kronik stres, bağışıklık sistemini zayıflatır, ruh sağlığı sorunları (depresyon, anksiyete) ve erken ölüm riski artar.

  • Gelir kaybı yoksulluğu derinleştirir, temel ihtiyaçların karşılanmasını engeller.

  • Sosyal izolasyon, umutsuzluk ve özgüven kaybı ruh sağlığını bozar, depresyon, intihar riski ve madde kullanımı artabilir.

İş güvencesizliği (geçici, esnek, kayıt dışı veya düşük ücretli işler):

  • Sürekli belirsizlik ve kontrol kaybı psikososyal stres yaratır. Bu stres hipertansiyon, kalp hastalıkları ve ruh sağlığı bozukluklarıyla ilişkilidir.

  • Düşük ücret ve sosyal güvenceden yoksunluk “çalışan yoksulluğu”na yol açar, sağlık harcamaları ve hastalık nedeniyle gelir kaybı hane refahını daha da düşürür.

  • Standart dışı istihdam (kısmi süreli, platform çalışması vb.) hak ve korumalardan mahrum bırakır, sağlık eşitsizliklerini büyütür.

Bu faktörler birbirini besler: Yoksulluk işsizliği, işsizlik yoksulluğu artırır; güvencesiz işler hem gelir hem sağlık güvencesini zayıflatır. Toplum düzeyinde ortalama yaşam süresi kısalır, sağlık harcamaları artar ve üretkenlik düşer.

Görüldüğü gibi düşük gelir, işsizlik, yoksulluk ve güvencesiz istihdam gibi faktörlerin hiçbiri tıbbi (biyolojik veya genetik) faktörler değildir, fakat hepsinin sağlığımız üzerinde, kronik hastalıklardan ruhsal sorunlara kadar geniş bir yelpazeye yayılan sağlık sonuçları vardır.

Dünya Sağlık Örgütü’nün (WHO) ve Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) düşük gelir, işsizlik, yoksulluk ve güvencesiz istihdam gibi “sosyal faktörlerin” sağlığımız üzerine olası olumsuz etkilerini önlemek veya azaltmak için alınabilecek “sosyal hijyen” tedbirleri şunlardır:

  • Gelir güvencesi ve yoksullukla mücadele: Asgari gelir desteği, hedefe yönelik sosyal yardımlar ve temel ihtiyaç (gıda, barınma, ısınma) destekleri.

  • Evrensel veya güçlü sosyal koruma sistemleri: Çocuk yardımları, yaşlılık ve engellilik aylıkları, hastalık nedeniyle gelir ikamesi.

  • Adil ücret politikaları, asgari ücretin yaşanabilir seviyede tutulması ve gelir dağılımını düzeltici vergi/transfer sistemleri.

  • Kayıtlı, güvenceli, yeterli ücretli ve sağlıklı çalışma koşulları sağlayan istihdam.

  • Mesleki eğitim, iş danışmanlığı, işe yerleştirme hizmetleri.

  • İşsizlik sigortasının kapsayıcılığının artırılması ve sosyal yardımlarla bütünleştirilmesi, işsizlik döneminde sağlık hizmetlerine erişimin kesilmemesi.

  • Geçici/esnek işlerin sosyal güvenlik kapsamına alınması ve iş sağlığı-güvenliği standartlarının güçlendirilmesi.

  • Uygun fiyatlı ve sağlıklı barınma, temiz çevre politikaları.

  • Ekonomik, istihdam ve sosyal politikaların sağlık etkilerinin değerlendirilmesi.

Görüldüğü gibi bu tedbirlerin hiçbiri klinik (tıbbi) tedbirler değildir. Ancak bu tedbirler birlikte uygulandığında hem bireysel sağlık sonuçlarını iyileştirir hem de toplumsal sağlık eşitsizliklerini azaltır.

Biraz daha “somutlaştıralım”:

  • Gelir desteği, nakit transferleri ve yoksullukla mücadele: Düşük ve orta gelirli ülkelerde büyük ölçekli nakit transfer programları, yetişkin kadınlarda ölüm riskini yaklaşık yüzde 20 ve 5 yaş altı çocuklarda yaklaşık yüzde 8 azaltmıştır6.

  • Brezilya’da koşullu nakit transferi (Bolsa Família), sosyal emeklilik ve birinci basamak sağlık hizmetlerinin birleşik etkisi 2004 - 2019 arasında yaklaşık 1,46 milyon ölümü önlemiştir. Programların genişletilmesiyle 2030’a kadar ek 1,3 milyon ölümün ve milyonlarca hastaneye yatışın önlenebileceği öngörülmüştür7.

Bu alanda devasa bir literatür vardır ve yukarıda sayılan alanların her birinde alınabilecek sosyal hijyen tedbirleriyle kaç yaşamın korunabileceği, kaç kişinin hastalanmaktan veya sakat kalmaktan kurtarılabileceği çok somut bilimsel çalışmalarla ortaya konmuştur. Yazımızın başında verdiğimiz “emniyet kemeri” tedbiri, ABD Ulusal Karayolu Trafik Güvenliği İdaresi (NHTSA) verilerine göre 1968 ile 2019 yılları arasında toplam 457.578 ölümü önlemiştir8 ve halen yılda 15 – 20 bin kişinin yaşamını kurtarmaktadır9.

Algı Sorunu

Kalp krizi geçiren birinin hemen ambulans ile hastaneye kaldırılması ve burada gerçekleştirilen bir by-pass ameliyatı ile sağlığına kavuşturulması klinik tıbbın “çok görünür” bir başarısı iken, emniyet kemeri sayesinde yılda 15 – 20 bin yaşamın kurtarılması tamamen “görünmezdir”.

Oysa ABD’de düşük ejeksiyon fraksiyonlu kalp yetmezliğinde, kılavuzlara uygun olarak 6 tedavi (4 ilaç sınıfı + kardiyak resenkronizasyon tedavisi/CRT + implante edilebilir kardiyoverter-defibrilatör/ICD) optimal şekilde uygulandığında yılda toplam 67.996 ölümün önlenebileceği hesaplanmış: Aldosteron antagonistleri: ~21.407, Beta-blokerler: ~12.922, ICD: ~12.179 ve CRT: ~8.317 ölümü önlüyor10.

Görüldüğü gibi emniyet kemeri gibi herhangi bir “tıbbi” yönü olmayan bir “sosyal” müdahale, klinik tıbbın müdahaleleriyle “kıyaslanabilecek” ölçüde hayat kurtarabiliyor.

Birçok insanın yaşamını yitirmesine ve sakat kalmasına neden olduğunun çok iyi bilinmesine rağmen, insanlar “savaşın”, sağlık üzerine olumsuz etkileri olan bir “sosyal faktör” olarak duyduğunda yadırgar. O kadar ki, Türk Tabipleri Birliği yöneticileri 2018 yılında “savaş bir halk sağlığı sorunudur” dedikleri için yargılandılar. 

Semaşko Sosyal Hijyen Bilim Derneği'ne sunduğu bildirisinde sosyal hijyen perspektifiyle “savaşı” sağlık üzerine olumsuz etkisi olan bir sosyal faktör olarak değerlendiriyor ve Sovyet hükumetinin ilk icraatı olan, “Barış Kararnamesini” sosyal hijyen tedbiri olarak görüyordu.

Temel ihtiyaçlarını karşılayacak ve fiziksel esenliklerini güçlendirecek olanaklardan yoksun yoksulların, çalışma hayatının tehlikelerine karşı, varlıklı olanlardan daha savunmasız olduklarını belirten Semaşko, Sovyet hükumetinin yoksulların refahını ve kültürel konumunu iyileştirmeye yönelmesinin sosyal hijyen açısından büyük önemi olduğunu ifade ediyor.

Bu bağlamda sekiz saatlik iş günü, toprak reformu, kooperatiflerin geliştirilmesinin teşvik edilmesi ve kırsal nüfusun ihtiyaçlarının karşılanması da, sağlık üzerine devasa doğrudan etkileri olan sosyal hijyen tedbirleridir.

Semaşko’ya göre bu “tıbbi olmayan” tedbirlerin sağlık üzerine etkisi, şu mekanizma üzerinden gerçekleşiyor:

“Nüfusun ihtiyaçları ne kadar etkili bir biçimde karşılanırsa, insan organizması o kadar güçlenir, zararlı etkilere karşı direnci o denli artar ve halk sağlığını iyileştirmeye, koruyucu önlemlerimizi genişletmeye yönelik temel de o kadar sağlamlaşır”.

Toplumcu Tıbbın Sosyal Faktörlere Yaklaşımı

Günümüzde sosyal faktörlerin sağlık üzerine olumsuz etkileri üzerine literatür, kapitalist tıbbın da görmezden gelemeyeceği kadar devasa boyutlara ulaşmıştır. Kapitalist tıp da sosyal faktörlerin (yoksulluk, konut, çalışma koşulları) sağlık üzerine olumsuz etkilerini inceler, istatistik toplar, sosyal faktörlerin sağlık üzerine olumsuz etkilerinin giderilmesi için “reformlar” önerir, ancak sorunların içinde oluştuğu ve geliştiği sistemi, diğer bir ifadeyle bunları üreten sistemin kendisini (kapitalist üretim ilişkilerini, sömürüyü) sorgulamaz. Daha çok “iyileştirme” ve “uyum” odaklıdır ve statükoyu korur.

Toplumcu tıbbın sosyal faktörlere yaklaşımı ise eleştirel ve sınıfsaldır. Kapitalist tıptan en önemli farkı, sosyal faktörlerin sağlık üzerine olumsuz etkilerinin ortaya çıktığı “sosyal sistemi” sorgulaması ve sosyal faktörlerin sağlık üzerine olumsuz etkilerini ortadan kaldırmak için sosyal sistemde reformlar yerine sosyal dönüşüm önermesidir.

Semaşko’ya göre Sovyet sosyal hijyeninin özü, hastalıkların sosyal köklerini, sınıfsal ve yapısal olarak analiz etmesi ve bu kökleri ortadan kaldırmayı hedeflemesidir. Semaşko sağlık alanında sorunların (hastalıkların değil!) asıl nedenini, sınıfsal sömürü, özel mülkiyet, eşitsizlik ve kapitalist üretim tarzında görür.

Analiz sadece betimleyici değil, devrimci ve yıkıcıdır. Sosyal hijyen sosyal faktörleri teşhis eder, sınıfsal kökenlerini deşifre eder ve onları ortadan kaldırmak için sosyalist inşayı (yeni ekonomik-sosyal düzeni) araç olarak kullanır. Toplumcu yaklaşım şu unsurları içerir:

  • Sınıfsal analiz: Tüberküloz, frengi, alkolizm gibi “sosyal hastalıkların” proletarya arasında daha yaygın olmasının ve daha olumsuz sonuçlar doğmasının nedeni sömürüdür.

  • Yapısal müdahale: Sadece klinik tedavi yetmez, klinik tedaviye uygun sosyal tedbirlerin de eşlik etmesi gerekir.

  • İdeolojik boyut: Sosyal hijyen, tıp öğrencilerine “siyasi okuryazarlık” kazandırır. Hekim sadece klinikçi değil, “hekim-sosyolog” olmalıdır.

Semaşko modeli “sosyal hijyeni” öne çıkartırken, “tedavi hekimliğini” asla reddetmiyordu. Hastalıkların sosyal temellerini tasfiye etmek için konut, su, kanalizasyon, iş güvenliği iyileştirmeleri yapılırken, mevcut hastaları da tedavi etmek, salgınları durdurmak ve etiyolojisinde biyolojik – genetik faktörlerin başat rol oynadığı diğer hastalıklarla da baş etmek gerekiyordu.

Sosyal hijyen anlayışından dönüş

Sovyetler Birliği, 1930’lu yıllarda “hızlı sanayileşme” politikasını benimsedi ve sağlık hizmetlerini “üretimin” gereksinimlerine göre yeniden örgütledi. Bu süreçte “sosyal hijyen” uygulamasının mimarı ve uygulayıcısı olan Semaşko, Sağlık Bakanlığı görevinden ayrıldı.

Sonraki yıllarda SSCB’de sosyal hijyenin tanımı ve kapsamı değiştirildi, kapitalist ülkelerdeki gibi “dar” anlamıyla bir sosyal hijyen anlayışı benimsendi.


Dipnotlar:

1. ABD Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri (Centers for Disease Control and Prevention).

2. “Ten Great Public Health Achievements — United States, 1900 - 1999” listesi, 20. yüzyılda ABD’de ortalama ömrün 30 yıldan fazla uzamasına (bunun yaklaşık 25 yılının halk sağlığı ilerlemelerine bağlı olduğu belirtilir) katkıda bulunan temel başarıları vurgulamak için, CDC tarafından, Morbidity and Mortality Weekly Report dergisinde 2 Nisan 1999 tarihinde yayımlanmıştır. Seçimler, önleme fırsatı ve ölüm, hastalık ile sakatlık üzerindeki etkiye göre yapılmıştır.

3. Sosyal Hijyen Bilim Derneği (Nauchnoye obshchestvo sotsial'noy gigiyeny), 1920’lerin Sovyet Rusya’sında sosyal hijyen disiplininin kurumlaşması sürecinde ortaya çıkan bilimsel bir oluşumdu. 1919 yılında kurulan Devlet Sosyal Hijyen Müzesi’nin, 1923’te Devlet Sosyal Hijyen Enstitüsü’ne dönüştürülmesinden sonra, Enstitü bünyesinde, bilimsel faaliyetlerini desteklemek, sosyal hijyen fikirlerini hekimler arasında yaymak ve disiplinin kuramsal-pratik gelişimini teşvik etmek amacıyla kuruldu.

Moskova’da düzenlenen 29 Kasım 1927 toplantısı, derneğin düzenlediği rutin bilimsel oturumlardan biriydi. Semaşko burada “Sovyet Politikası ve Sosyal Hijyen” (Politika sovetskoi vlasti i sotsial’naia gigiena) başlıklı bildirisini sundu. Bildiri, sosyal hijyeni Sovyet iktidarının politikasıyla doğrudan bağlayan, kapitalist ülkelerdeki sosyal hijyenden farkını vurgulayan ideolojik bir metindi. Semaşko burada disiplinin tanımını netleştirdi ve sosyal faktörlerin zararlı etkilerini ortadan kaldırmanın pratik yollarını savundu.

4. https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1179/030801878791925921 

5. Dünya Sağlık Örgütü’nün Sir Michael Marmot başkanlığındaki Sağlığın Sosyal Belirleyicileri Komisyonu’nun, 2008 yılında yayınladığı “Closing the gap in a generation: Health equity through action on the social determinants of health” başlıklı raporda bu konu detaylı olarak ele alınmıştır.

6. https://www.voxdev.org/topic/health/cash-transfers-reduce-adult-and-child-mortality-rates-low-and-middle-income-countries

7. https://www.sciencedaily.com/releases/2024/04/240422120551.htm

8. https://www.iihs.org/research-areas/seat-belts

9. https://www.thezebra.com/resources/research/seat-belt-statistics/

10. https://www.uclahealth.org/news/release/tens-of-thousands-of-lives-could-potentially-be-saved-by-key-heart-failure-therapies



Hiç yorum yok:

Yorum Gönder